فلسفه احکام در خطبه فدکیه از منظر آیت الله العظمی مکارم شیرازی مدّ ظلّه العالی

بعد از رحلت پیامبر اسلام صلّی الله علیه وآله وسلّم طوفان عجیبی سراسر جهان اسلام را فرا گرفت، کانون این طوفان مرکز «خلافت» بود، سپس به هر چیز که به نحوی با آن ارتباط داشت منتقل شد، از جمله حکم مصادره سرزمین فدک که از سوی پیامبر اسلام صلّی الله علیه وآله وسلّم به دخترش فاطمه علیها السلام روی مصالح مهمی واگذار شده بود از طرف نظام حاکم صادر شد.

فاطمه علیها السلام که می‌دید این تجاوز آشکار، توأم با نادیده گرفتن بسیاری از احکام اسلام در این رابطه، جامعه اسلامی را گرفتار یک انحراف شدید از تعالیم اسلام و سنّت پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم و گرایش به برنامه‌های جاهلی می‌کند، و از سوی دیگر مقدمه‌ای است برای خانه‌نشین کردن امیرمؤمنان علی علیه السلام، برخاست و با جمعی از زنان بنی هاشم به مسجد آمد تا در برابر توده‌های مسلمان، و سران مهاجر و انصار گفتنی‌ها را بگوید، و اتمام حجّت کند.

او بی‌اعتنا به «جوسازی» خاصی که در این زمینه شده بود، و پیامدهای احتمالی این افشاگری بزرگ، به برنامه خود ادامه داد، و به بهانه «غصب فدک» خطبه بسیار غرایی در مسجد پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم در برابر مهاجرین ایراد نمود که بسیاری از حقایق در آن افشا شد.

تحلیل‌های عمیق بانوی اسلام علیها السلام در این خطبه از جمله موشکافی‌های فاطمه علیها السلام در این خطبه در زمینه فلسفه و اسرار احکام، درس‌های بزرگی به رهروان راه حق می‌دهد.[1]

فلسفه احکام در خطبه فدکیه در یک نگاه

حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها در بیان فلسفه احکام ضمن عبارت‌های کوتاهی، داد سخن داده، از ایمان گرفته تا وفای به نذر، و از توحید گرفته تا ترک کم‌فروشی، هر یک را با جمله گویایی توصیف نموده است.

چه تعبیر جالبی: «خداوند ایمان را برای پاک ساختن شما از آلودگی شرک قرار داده است»، این تعبیر به خوبی نشان می‌دهد که حقیقت توحید و «معرفة الله» در سرشت انسان وجود دارد، اسلام برای آن آمده است که آلودگی‌های عارضی را که از طریق شرک حاصل می‌شود، شستشو کند، همان‌گونه که یک لباس سفید را بعد از آلودگی می‌شویند تا رنگ اصلیش آشکار گردد.

خداوند «نماز» را برای دمیدن روح تواضع در انسان‌ها، و پایین کشیدن سرکشان از مرکب غرور، از طریق سجده و رکوع و نیایش به درگاه پروردگار تشریع فرموده.

«زکات» سبب می‌شود که روح انسان از اسارت وابستگی به اموال و زخارف دنیا رهایی یابد، و ثروت جامعه از طریق تقویت بنیه مالی محرومان رشد کند.

«روزه» انسان را بر هوای نفس مسلّط ساخته، و روح اخلاص را در او می‌دمد و شکوفه‌های تقوا را بر شاخسار وجودش آشکار می‌سازد.

کنگره عظیم اسلامی «حجّ» پایه‌های اسلام را مستحکم نموده، و قدرت و توان مسلمین را در زمینه‌های مختلف فکری و فرهنگی و نظامی و سیاسی افزایش می‌دهد.

عدالت اجتماعی، کینه‌ها را از دل می‌شوید، و به نابسامانی‌ها، سامان می‌بخشد.

خداوند از طریق قبول رهبری پیشوایان معصوم، به مسلمانان نظام اجتماعی سالم می‌دهد و در خط تولید، و دور از هرگونه نفاق و پراکندگی، به حرکت درمی‌آورد.

[آن حضرت] هم‌چنین برای هر یک از جهاد و صبر و استقامت و امر به معروف و نهی از منکر و مسائل مربوط به قصاص و پایبند بودن به تعهدات، و مبارزه با کم‌فروشی و پاکدامنی‌ها از بی‌عفتی و ترک شرب خمر، انگشت روی نقاط حساس گذارده و جان کلام را [در بیست فراز نورانی] بیان فرموده است.[2]

ایمان

1. «فَجَعَلَ اللَّهُ الْإِیمَانَ تَطْهِیراً لَکمْ مِنَ الشِّرْک؛ خداوند "ایمان" را سبب تطهیر شما از شرک قرار داده».^[3]

اشاره به اینکه ایمان به یگانگی خداوند، انسان را از آلودگی به شرک و بت‌پرستی نجات می‌دهد، همان آلودگی بسیار بدی که همه انبیاء برای تطهیر آن به پا خاسته‌اند و نخستین دعوت آنها دعوت به توحید بود. اگر قلب انسان فقط جایگاه ایمان به خدا باشد همه چیز را برای او می‌خواهد و همواره در طریق اطاعت فرمان او گام برمی‌دارد، از هرگونه دوگانگی و چندگانگی رهایی می‌یابد، هدفی واحد، معبودی واحد و برنامه واحدی خواهد داشت. در حالی که وقتی آلوده شرک می‌شود معبودهای متعدد، برنامه‌های مختلف و اهداف پراکنده پیدا می‌کند.^[4]

نماز

2. «وَالصَّلَاةَ تَنْزِیهاً لَکمْ عَنِ الْکبْرِ؛ و "نماز" را وسیله پاکی از کبر و غرور».^[5]

نماز، آثار و برکات فراوانی دارد که یکی از آنها پاک شدن از کبر و غرور است. زیرا به هنگام نماز، انسان هم‌چون عبد ذلیل در برابر خداوند جلیل می‌ایستد، سپس تعظیم می‌کند و به خاک می‌افتد و پیشانی را بر درگاه او به خاک می‌ساید و این عمل را چند بار تکرار می‌کند. به یقین این برنامه نورانی، کبر و غرور او را درهم می‌شکند، همان چیزی که انسان را به طغیان وامی‌دارد و آلوده انواع گناهان می‌کند، چراکه سرچشمه انواع معاصی همین مسئله تکبر است.

در حالات ابلیس نیز خوانده‌ایم که کبر و غرور او مانع از سجده بر آدم در پیشگاه خدا شد، سجده‌ای که اگر انجام می‌داد کبر و غرور او درهم می‌شکست و هرگز گرفتار آن عاقبت بسیار شوم نمی‌شد.

اصولًا آنچه درباره نماز در قرآن مجید آمده است که نماز انسان را از فحشا و منکرات بازمی‌دارد: «إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْکر»^[6] یکی از دلائلش همین است. هنگامی که کبر و غرور کنار برود انسان تسلیم فرمان خدا می‌شود و از معاصی چشم می‌پوشد.^[7]

زکات

3. «وَالزَّکاةَ تَزْکیةً لِلنَّفْسِ، وَنَمَاءً فِی الرِّزْقِ؛ "زکات" را موجب تزکیه نفس [از بخل و حرص و دنیاپرستی] و نموّ روزی».^[8]

به یقین تشریع احکام در مسائل مادّی و اقتصادی، ریشه در تربیت روح و تهذیب نفس و تطهیر باطن انسان دارد، چنانکه قرآن در موضوع اخذ زکات به این نکته ظریف اشاره کرده؛ می‌فرماید: «خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکیهِمْ بِها؛ از اموال آنها صدقه‌ای [به عنوان زکات] بگیر، تا به آن وسیله آنها را پاک سازی و پرورش دهی».[9]

تعبیر به «تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکیهِمْ بِها» می‌رساند که زکات، انفاقی ساده نیست، بلکه آثار روحی و روانی دارد و باعث پاک شدن نفس از رذائلی چون دنیاپرستی، بخل و امساک است؛ یعنی آدمی با این کار بذرهای فضیلت را در درون جانش می‌پاشد و باعث تعالی و تکامل خویش می‌شود.[10]

فلسفه تحریم مال‌اندوزی، درست به همین نکته مهم و حیاتی برمی‌گردد که پرهیز از مال‌اندوزی باعث رشد معنوی و تعالی روحی روانی انسان شده و موجب رهایی او از اسارت صفات نکوهیده و زرق و برق دنیا و تجمّل‌گرایی می‌شود.

قرآن در بیان زشتیِ بخل - یکی از ریشه‌های اصلی مال‌اندوزی - اشاره به این نکته ظریف کرده؛ می‌گوید: بخل پیش از هر چیز به شخص بخیل آسیب می‌رساند و او را از پیمودن راه تعالی و تکامل بازمی‌دارد: «وَمَنْ یبْخَلْ فَإِنَّما یبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ؛ و هر کس بخل کند نسبت به خود بخل کرده است ».[11]

از امیر مؤمنان علی علیه السلام می‌خوانیم: «الطَّمَعُ رِقٌ مُؤَبَّد؛ طمع، بردگی جاوید است».[12]

از این تعابیر به خوبی استفاده می‌شود همان‌گونه که «مال‌اندوزی» ریشه در رذائلی چون بخل، حرص و اسارت در چنگال مواهب مادّی دارد، پرهیز از آن موجب رهایی انسان از این رذائل نفسانی مهمّ می‌شود.

از پیامبر اسلام صلّی الله علیه وآله وسلّم می‌خوانیم: «بَرِئَ من الشُّحِّ، مَن أَدَّی الزکاةَ؛ کسی که زکات مالش را بپردازد، از بخل رهایی خواهد یافت».[13]

روشن است آدمی تا اسیر این رذائل نفسانی است هرگز نمی‌تواند قلّه‌های سعادت و تکامل را درنوردد و زندگانی توأم با عزّت و آرامش داشته باشد.[14]

روزه

4. «وَالصِّیامَ تَثْبِیتاً لِلْإِخْلَاصِ؛ "روزه" را عامل تثبیت اخلاص».^[15]

تمام عبادت‌ها، مشروط به اخلاص و به یک معنا از اسباب خلوص نیت است؛ ولی از آنجا که روزه عبادتی است که در ظاهر آشکار نیست، تأثیر بسیار عمیق‌تری در آزمودن اخلاص مردم دارد و به تعبیر دیگر، تنها خدا از آن آگاه است و تا روزه‌دار چیزی نگوید کسی از روزه او باخبر نمی‌شود و این در واقع یک مرحله عالی از تقواست و به همین سبب در قرآن مجید تشریع روزه برای نیل به تقوا ذکر شده است.[16]

حجّ

5. «وَالْحجّ تَشْییداً لِلدِّینِ؛ "حجّ" را وسیله تقویت آیین اسلام».[17]

می دانیم مراسم حجّ اگر با مدیریت صحیح انجام شود هم به جاآورندگان حجّ خاطره خوبی از این عبادت پرفیض می‌برند و هم آثار و برکاتی برای همه مسلمانان دارد، زیرا این برنامه برای تقویت پایه‌های آیین اسلام است.^[18]

در موسم حجّ، مسلمانان پاکدلی از سراسر دنیا و جهان اسلام به سوی مرکز توحید می‌آیند و یک صدا لبیک می‌گویند و اطراف خانه خدا طواف می‌کنند و با هم نماز می‌گزارند و با هم به منا و مشعر و عرفات می‌روند و شیطان را سنگسار می‌کنند. از اخبار و حالات یکدیگر باخبر می‌شوند و روابط دوستی در میان آنها عمیق‌تر می‌گردد و برای حل مشکلات یکدیگر می‌اندیشند و مجموع اینها سبب تقویت اسلام می‌شود، از این رو دشمنان همواره از این عبادت بزرگ وحشت داشتند و می‌کوشیدند بر آن ضربه‌ای وارد کنند، تا هر سال از طریق این عبادت بزرگ روح تازه‌ای در کالبد اسلام در آن کانون وحدت دمیده نشود، از این رو در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم: «لَا یزَالُ الدِّینُ قَائِماً مَا قَامَتِ الْکعْبَة؛ مادامی که کعبه برپاست اسلام هم برپاست».[19]

عدالت

6. «وَالْعَدْلَ تَنْسِیقاً لِلْقُلُوبِ؛ "عدالت" را مایه هماهنگی دل‌ها».[20]

آن حضرت در تعبیری عدالت را مایه پیوند دل و تحکیم روابط اجتماعی می‌شمرد؛ در صورت عدم رعایت عدالت، الفت از میان مردم رخت می‌بندد و همکاری و همراهی آنان با حکومت دچار مشکل می‌شود و در نتیجه برنامه‌ریزان موفق به اجرای صحیح پروژه توسعه نخواهند شد.[21]

گفتنی است با نادیده گرفتن عدالت، اگر هم رشد اقتصادی جامعه افزایش یابد، به یقین بخش‌های دیگر توسعه، به ویژه فرهنگ، اخلاق و معنویت جامعه آسیب می‌بیند. زیرا توجه به رشد [بدون عدالت]، سبب فشار به اقشار کم درآمد جامعه می‌شود و طبیعی است در چنین فضایی، روی آوردن به امور غیر قانونی و درآمدهای نامشروع برای تأمین هزینه‌های زندگی برای گروهی از مردم اجتناب‌ناپذیر است و پیامد آن، عدم تأثیر برنامه‌های معنوی و اخلاقی است: «کادَ الْفَقْرُ أَنْ یکونَ کفْراً؛ نزدیک است که فقر انسان را به مرحله کفر برساند».[22] [فقر موجب] آسیب دیدن دین مردم و موجب پریشانی و اضطراب آنان است: «یا بُنَی، إِنِّی أَخَافُ عَلَیک الْفَقْر ... إِنَّ الْفَقْرَ مَنْقَصَةٌ لِلدِّینِ! مَدْهَشَةٌ لِلْعَقْل؛ من بر تو از فقر می‌ترسم ... فقر بر دین و عقل تو آسیب وارد می‌کند».[23] همه این موارد هزینه‌های فراوانی را بر دوش دولت می‌گذارد، که باید با تقویت نیروهای بازدارنده، مأموران امنیتی، تجهیزات روانی، بهداشتی و مانند آن به مقابله با این ناهنجاری‌ها بپردازد و همین در درازمدت بر رشد اقتصادی نیز تأثیر منفی خواهد گذاشت.[24]

امامت

7. «وَطَاعَتَنَا نِظَاماً لِلْمِلَّةِ؛ "اطاعت" ما را باعث نظام ملت اسلام».^[25]

به یقین آنچه سبب تقویت امامتِ امامان و حاکمیتِ حاکمان می‌شود همکاری و هماهنگی مردم است. اگر اطاعت و همکاری مردم نباشد، نظام امامت نیز به هم می‌ریزد. از این رو در مسائل مربوط به حکومت اسلامی نیز می‌گوییم: حمایت مردم و آرای ملت از اساسی‌ترین پایه‌های حکومت است. زیرا امامی می‌تواند نظام امت را برقرار کند که مبسوط الید باشد و مبسوط الید بودن جز از طریق همکاری مردمی حاصل نمی‌شود.

8. «وَإِمَامَتَنَا أَمَاناً مِنَ الْفُرْقَةِ؛ و "امامت" ما را امان از تفرقه و پراکندگی».^[26]

شک نیست که اگر حکومت عادلی بر کار نباشد و امامت به معنای صحیح پیاده نشود، نظم امت به هم می‌ریزد، ظالمان بر مظلومان چیره می‌شوند و فاسدان و مفسدان پست‌های حساس را در اختیار می‌گیرند و بیت المال مسلمانان به غارت می‌رود و ناامنی همه جا را فرا می‌گیرد که تاریخ معاصر و گذشته، نمونه‌های فراوانی از آن را به ما ارائه داده است.^[27]

البته سخن درباره اهمیت امامت و تأثیر حکومت اسلامی در نظم جامعه مسلمانان و حفظ کیان آنها بسیار است و مقصود در این جا اشاره‌ای به عنوان تفسیر کلام نورانی آن حضرت است.[28]

جهاد

9. «وَالْجِهَادَ عِزّاً لِلْإِسْلَامِ؛ "جهاد" را موجب عزّت اسلام».[29]

دلیل آن روشن است؛ اگر مسلمانان در برابر حیله‌ها و حملات و تهاجمات دشمنان خاموش بنشینند و به جهاد برنخیزند چیزی نمی‌گذرد که عظمت آنها پایمال دشمنان می‌شود و عزت و سربلندی تبدیل به ذلت و سربه‌زیری می‌گردد.

از این رو در خطبه معروف جهاد، امیرمؤمنان علیه السلام می‌فرماید: «فَإِنَ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ، فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِیائِهِ، وَهُوَ لِبَاسُ التَّقْوَی، وَدِرْعُ اللَّهِ الْحصِینَةُ، وَجُنَّتُهُ الْوَثِیقَةُ. فَمَنْ تَرَکهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللَّهُ ثَوْبَ الذُّل؛ [آگاه باش] جهاد دری از درهای بهشت است که خداوند آن را به روی یاران خاصش گشوده، جهاد، لباس تقوا و زره محکم و سپر مطمئن خداوند است و مردمی که از جهاد روی‌گردان شوند خداوند لباس ذلت بر تن آنها می‌پوشاند و بلاها به آنها هجوم می‌آورند».^[30]

صبر

10. «وَالصَّبْرَ مَعُونَةً عَلَی اسْتِیجَابِ الْأَجْرِ؛ "صبر و شکیبایی" را وسیله‌ای برای جلب پاداش حق».[31]

در قرآن کریم نیز می‌خوانیم: «إِنَّما یوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیرِ حِسابٍ؛ صابران اجر و پاداش خود را بی‌حساب دریافت می‌دارند».[32]

تعبیر «بِغَیرِ حِسابٍ» نشان می‌دهد که صابران با استقامت برترین اجر و پاداش را در پیشگاه خدا دارند، و اهمیت هیچ عملی به پایه صبر و استقامت نمی‌رسد.^[33]

امر به معروف

11. «وَالْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَامَّةِ؛ "امر به معروف" را وسیله‌ای برای اصلاح توده‌های مردم».[34]

 این امتیاز مهم را قانون اسلام بر بسیاری از قوانین جهان دارد که همه افراد جامعه را در برابر آنچه در جامعه می‌گذرد مسئول می‌داند، هرگاه کسی از انجام وظیفه خود عدول کند، همه به عنوان واجب کفایی مأمورند او را نصیحت کرده و به انجام وظیفه فرا خوانند. بنابراین، امر به معروف، مصلحتی است برای توده مردم.

 قابل توجه است که در امر به معروف بر عوام تکیه می‌کند. اشاره به اینکه خواص، وظایف خود را انجام می‌دهند و کمتر نوبت به امر به معروف می‌رسد.[35]

احسان به والدین

12. «وَبِرَّ الْوَالِدَینِ وِقَایةً مِنَ السَّخَطِ؛ "نیکی به پدر و مادر" را موجب پیشگیری از خشم خدا».[36]

قرآن سفارش‌های مؤکدی برای احسان و محبت به والدین دارد؛ در چهار مورد در قرآن کریم، نیکی و احسان به والدین بلافاصله بعد از مسئله توحید آمده که نشانه اهمیت احترام به پدر و مادر در قرآن است.^[37]

اهمیت احترام و محبت به آنها تا آنجاست، که حتی اگر والدین کافر باشند، باز هم احترام آنها لازم است: «وَوَصَّینَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلی وَهْنٍ وَفِصالُهُ فِی عامَینِ أَنِ اشْکرْ لِی وَلِوالِدَیک إِلَی الْمَصِیرُ؛ و ما به انسان درباره پدر و مادرش سفارش کردیم، مادرش او را با زحمت روی زحمت حمل کرد، [و به هنگام بارداری هر روز رنج و ناراحتی تازه‌ای را متحمل می‌شد] و دوران شیرخوارگی او در دو سال پایان می‌یابد [آری به او توصیه کردم] که شکر برای من و برای پدر و مادرت به جا آور که بازگشت همه شما به سوی من است».^[38]

[در بیان حضرت وجوب نیکی به والدین برای مصون ماندن از خشم خداست؛ زیرا عاق والدین شدن زمینه‌ساز خشم و غضب الهی خواهد شد].

امام صادق علیه السلام در این زمینه می‌فرماید: «یقَالُ لِلْعَاقِ اعْمَلْ مَا شِئْتَ فَإِنِّی لَا أَغْفِرُ لَک؛ به کسی که به والدین خود بی‌احترامی کرده گفته می‌شود: هر عملی که می‌توانی انجام بده، من تو را نمی‌بخشم!».^[39]

مکه می‌خواهی بروی برو، به کربلا می‌خواهی مشرّف شوی مشرّف شو، عبادت‌های مختلف دیگر را می‌خواهی انجام دهی انجام بده، هر کار خیر دیگری را دوست داری به جا آور، امّا اگر عاق شوی و به والدینت بی‌احترامی کنی مشمول مغفرت و بخشش الهی قرار نمی‌گیری!^[40]

صله رحم

13. «وَصِلَةَ الْأَرْحَامِ مَنْمَاةً لِلْعَدَدِ؛ "صله رحم" را وسیله افزایش جمعیت و قدرت».[41]

«مَنْمَاة» مصدر میمی و به معنای نموّ کردن است و چون به صورت مفعول لاجله ذکر شده به معنای سببیّت نموّ است.

روشن است هنگامی که افراد یک فامیل صله رحم به جای آورند و مراقب یکدیگر باشند و به همدیگر کمک کنند، تلفات در میان آنها کم خواهد بود.

و این سبب کثرت فامیل و در نتیجه کثرت عدد مسلمانان خواهد شد و در برابر دشمنان قدرت و قوت بیشتری پیدا می‌کنند.[42]

قصاص

14. «وَالْقِصَاصَ حَقْناً لِلدِّمَاءِ؛ "قصاص" را وسیله حفظ نفوس».[43]

این سخن برگرفته از قرآن مجید است که می‌فرماید: «وَلَکمْ فِی الْقِصَاصِ حَیاةٌ یا أُوْلِی الْأَلْبَاب؛ ای خردمندان! در قصاص، حیات و زندگی شما است».[44]

درست است که ظاهراً بر اثر قصاص، فردی از جامعه حذف می‌شود؛ ولی این حذف سبب پیشگیری از قتل‌های آینده است. زیرا افرادی که به فکر قتل دیگران می‌افتند، هنگامی که منظره قصاص در نظرشان مجسم می‌شود و خود را در خطر قطعی می‌بینند، از این عمل خودداری می‌کنند و به فرض که بتوانند قتلی انجام دهند و متواری شوند، باید یک عمر به صورت دربه‌در زندگی مخفیانه داشته باشند، که ناراحتی و زجر آن کمتر از قصاص نیست.

متأسفانه در دنیای امروز، بعضی از گروه‌ها و به اصطلاح طرفداران حقوق بشر با هرگونه قصاص مخالفند و می‌گویند: خون را با خون نباید شست؛ قاتل کار خطایی انجام داده و اگر ما قاتل را به قتل برسانیم خطای دیگری است.

اینها برای قاتل دلسوزی می‌کنند؛ اما گویا برای صدها یا هزاران نفری که جانشان به وسیله قاتلان در خطر است و آن قاتلان با نفی قصاص احساس امنیت می‌کنند دلشان نسوخته است.[45]

وفای به نذر

15. «وَالْوَفَاءَ بِالنَّذْرِ تَعْرِیضاً لِلْمَغْفِرَةِ؛ "وفای به نذر" را موجب آمرزش».[46]

در منطق قرآنی یکی از نشانه‌های برّ (نیکی) و از ابرار بودن، وفای به نذر است: «... وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا؛ ... و کسانی هستند که به عهد خویش به هنگامی که پیمان می‌بندند وفا می‌کنند».[47] در آیه‌ای دیگر یکی از ویژگی‌های ابرار، وفای به عهد شمرده شده: «یوفُونَ بِالنَّذْرِ وَیخافُونَ یوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً؛ [ابرار] به نذر خود وفا می‌کنند، و از روزی که شر و عذابش گسترده است می‌ترسند».[48]

در آیه 11 سوره انسان (دهر) هم، در بیان نتیجه اجمالی اعمال نیک و نیات پاک «ابرار» آمده است: به خاطر این عقیده و عمل «فَوَقاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذلِک الْیوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُوراً؛ خداوند آنان را از شرّ آن روز نگه می‌دارد و آنها را می‌پذیرد در حالی که غرق شادی و سرورند».[49] با توجه به این آیات، نقش وفای به نذر در آمرزش و رهایی از عذاب روز قیامت فهمیده می‌شود.

نهی از کم‌فروشی

16. «وَتَوْفِیةَ الْمَکاییلِ وَالْمَوَازِینِ تَغْییراً لِلْبَخْسِ؛ "جلوگیری از کم‌فروشی" را وسیله مبارزه با کمبودها».[50]

از بعضی از روایات استفاده می‌شود که نوع گناهان با نوع بلا رابطه دارد؛ مثلاً کم‌فروشی - طبق روایت مذکور - با قحطی مرتبط است. پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم نیز در این زمینه فرموده‌اند: «هنگامی که مردم کم‌فروشی کنند خدا آنها را به قحطی و کمبود نعمت‌ها گرفتار می‌کند».^[51]

متأسفانه در عصر و زمان ما کار بسیار زشتی در سرتاسر کشور رواج پیدا کرده، و آن این است که در ردیف اوّل و قسمت بالای جعبه‌های میوه، میوه‌های مرغوب، و در ردیف‌های زیرین که دیده نمی‌شود، میوه‌های نامرغوب چیده می‌شود و کلّ جعبه به عنوان میوه مرغوب و درجه یک فروخته می‌شود. این کار نوعی بخس و کم‌فروشی محسوب شده، و جایز نمی‌باشد. و ثمرات شومی هم‌چون خشکسالی و قحطی و ناامنی اقتصادی به دنبال خواهد داشت.^[52]

حرمت شراب

17. «وَالنَّهْی عَنْ شُرْبِ الْخَمْرِ تَنْزِیهاً عَنِ الرِّجْسِ؛ "نهی از شرابخواری" را سبب پاک‌سازی از پلیدی‌ها».[53]

این سخن آن حضرت اشاره دارد به آیه قرآن که می‌فرماید: «إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیطان؛ ای کسانی که ایمان آورده اید شراب و قمار و بت‌ها و ازلام [که یک نوع بخت‌آزمایی بوده] پلیدند و از عمل شیطانند».[54]

شراب در قرآن به عنوان رجس و پلیدی شمرده شده: «إِنَّمَا اَلْخَمْرُ... رِجْسٌ» و جزء اعمال شیطانی قلمداد شده: «مِنْ عَمَلِ الشَّیطانِ» و خداوند فرمان قاطع برای اجتناب از آن را صادر کرده: «فَاجْتَنِبُوهُ؛ از آنها دوری کنید».[55]

باید توجه داشت که اجتناب مفهومی رساتر از نهی دارد، زیرا معنی اجتناب فاصله گرفتن و دوری کردن و نزدیک نشدن است، که به مراتب از جمله "ننوشید" رساتر می‌باشد.

در پایان این آیه می‌گوید: این دستور به خاطر آن است که شما رستگار شوید: «لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ؛ تا رستگار شوید». یعنی بدون اجتناب از «رجس و عمل شیطانی شرب خمر»، رستگاری ممکن نیست: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا، إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیسِرُ وَالْأَنْصابُ وَالْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیطانِ، فَاجْتَنِبُوهُ، لَعَلَّکمْ تُفْلِحُون ».[56]

حرمت قذف

18. «وَاجْتِنَابَ الْقَذْفِ حجّاباً عَنِ اللَّعْنَةِ؛ "پرهیز از تهمت و نسبت‌های ناروا" را حجابی در برابر غضب پروردگار».[57]

«قذف» کنایه از متهم ساختن کسی به یک اتهام ناموسی است، و به تعبیر دیگر عبارت از فحش و دشنامی است که به این امور مربوط می‌شود.[58]

خداوند در مسئله «قذف» و متّهم ساختن زنان پاکدامن باایمان، به اتّهام ناموسی، به طور مؤکد و قاطع می‌گوید: «إِنَّ الَّذِینَ یرْمُونَ الْمُحْصَناتِ الْغافِلاتِ الْمُؤْمِناتِ لُعِنُوا فِی الدُّنْیا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ؛ کسانی که زنان پاکدامن و بی‌خبر از هرگونه آلودگی و مؤمن را به نسبت‌های ناروا متّهم می‌سازند در دنیا و آخرت از رحمت الهی دورند و عذاب عظیمی در انتظار آنهاست».[59]

«لعن» در آیه شریفه دوری از رحمت خداست که در مورد کافر و مرتکبان گناهان کبیره صادق است.^[60]

[درباره حدّ قذف] نیز هرگاه قذف با لفظ صریح انجام گیرد، به هر زبان و به هر شکل بوده باشد، حدّ آن، هشتاد تازیانه است. و اگر صراحت نداشته باشد مشمول حکم «تعزیر» است. منظور از تعزیر، مجازات گناهانی است که حدّ معینی در شرع برای آن نیامده، بلکه به اختیار حاکم گذارده شده که با توجّه به خصوصیات مجرم، کیفیت جرم و شرایط دیگر روی مقدار آن در محدوده خاصی تصمیم می‌گیرد.^[61]

ترک سرقت

19. «وَتَرْک السَّرِقَةِ إِیجَاباً لِلْعِفَّةِ؛ "ترک دزدی" را برای حفظ عفت نفس».[62]

سرقت و دزدی به هر شکل باشد از بزرگ‌ترین گناهان در اسلام و دارای حدّ شرعی است و در همه عرف‌ها و تمام عقلا کاری بسیار زشت محسوب می‌شود و در تمام قوانین دنیا برای آن مجازات مقرر شده است.

تعبیر به «عفت» در کلام آن حضرت اشاره به خویشتن‌داری و مناعت طبع و ترک هرگونه حرص است. خداوند سرقت را از این رو تحریم فرموده که افزون بر حفظ امنیت مالی جامعه، روح عفت را در افراد زنده کند، هیچ‌کس به اموال دیگری چشم ندوزد و حتی در بدترین حالات معیشتی به فکر دستبرد به اموال دیگران نیفتد، همان‌گونه که در قرآن مجید خداوند عده‌ای از نیازمندان را با این عبارت ستوده است: «لِلْفُقَراءِ الَّذِینَ أُحْصِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ لا یسْتَطِیعُونَ ضَرْباً فِی الْأَرْضِ یحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیماهُم؛ [انفاق‌های شما برای] کسانی باشد که در راه خدا در تنگنا قرار گرفته‌اند [و توجه به آیات خدا آنها را از وطن‌های خویش آواره ساخته و شرکت در میدان جهاد به آنها اجازه نمی‌دهد تا برای تأمین هزینه زندگی دست به کسب و تجارتی بزنند] نمی‌توانند مسافرتی کنند [و سرمایه‌ای به دست آورند] و از شدّت عفت و خویشتن‌داری افراد نا آگاه آنها را بی‌نیاز می‌پندارند؛ اما آنها را از چهره‌هایشان می‌شناسی».[63]

به یقین همان اندازه که حفظ امنیت جامعه اهمیت دارد، پرورش روح عفّت و ابراز بی‌نیازی از اموال مردم نیز مهم است و در واقع این روحیه است که جامعه را به امنیت مالی رهنمون می‌شود.[64]

20. «وَحَرَّمَ اللَّهُ الشِّرْک إِخْلَاصاً لَهُ بِالرُّبُوبِیة؛ و "تحریم شرک" را برای اخلاص بندگی و ربوبیت حق».[65]

آن حضرت همان‌گونه که آغاز فلسفه احکام را با نجات از شرک شروع نمود، همچنین با تأکید بر تحریم شرک، آن را پایان می‌دهد. در حقیقت شرک و دوگانه‌پرستی، خمیرمایه همه انحرافات و جنایات و گناهان است. لذا بیان این سلسله احکام اساسی اسلام از شرک شروع شد و به شرک نیز پایان یافت.[66]

این موضوع اهمیت مسئله توحید را در همه اصول و فروع اسلامی روشن می‌سازد، که توحید تنها یک اصل دینی نیست، بلکه روح تمام تعلیمات اسلام می‌باشد.^[67]

پژوهش؛ تهیه و تنظیم؛ معاونت تحریریه خبر پایگاه اطلاع رسانی
دفتر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی makarem.ir

منابع:
1. زهرا سلام الله علیها، برترین بانوی جهان

2. تفسیر نمونه

3. پیام امام امیر المومنین علیه السلام