کیفیت‌گرایی در آینه قرآن و حدیث از منظر آیت الله العظمی مکارم شیرازی مدّ ظلّه العالی

از آیات قرآن و روایات اسلامی این حقیقت به خوبی به دست می‌آید، که اسلام در هیچ موردی روی «زیادی مقدار عمل» تکیه نکرده است؛ بلکه همه جا به «کیفیت عمل» اهمیت داده است.[1] به عبارت ساده‌تر، اعمال خالصانه و خوب هرقدر کم باشد، بر اعمال آلوده زیاد ترجیح دارد. به عنوان مثال: کسی هر روز یک ختم قرآن می‌کند، ولی تدبّر و عملی در آن ندارد؛ در مقابل کسی روزی یک صفحه از قرآن را تلاوت می‌کند، امّا همراه با تدبّر و عمل به مضامین آن. کار شخص دوم از کیفیت بالاتری برخوردار است و بر عمل فرد اوّل ترجیح دارد. یا مثلًا کسی میلیون‌ها تومان ظاهراً در راه خدا خرج می‌کند، ولی آلوده به تظاهر و ریاکاری است؛ امّا شخصی دیگر یک دهم مبلغ مذکور را با قصد قربت و مخلصانه در راه رضای خداوند هزینه می‌کند. در اینجا هم عمل شخص دوم ترجیح دارد.

برای آنچه گفته شد، شواهد فراوانی از قرآن مجید و احادیث اسلامی می‌توان ارائه کرد.[2]

بهترین عمل

خداوند متعال در آیات آغازین سوره ملک می‌فرماید: «تَبارَک الَّذِی بِیدِهِ الْمُلْک وَهُوَ عَلی کلِّ شَی ءٍ قَدِیرٌ * الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیاةَ لِیبْلُوَکمْ أَیکمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَهُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ؛ پر برکت و زوال‌ناپذیر است کسی که حاکمیت و مالکیت [جهان هستی] به دست اوست، و او بر هر چیز تواناست * آن کس که مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک از شما بهتر عمل می‌کنید، و او آمرزنده است».[3]

این آیه ارزش هر انسانی را به «حُسن عمل» او مربوط می‌داند، نه به کثرت و فزونی عمل او، و این نشان می‌دهد که اسلام در همه جا روی «کیفیت» عمل تکیه می‌کند، نه روی کثرت و کمّیت عمل.

در حدیثی در همین زمینه از امام صادق علیه السلام چنین نقل شده: «لَیسَ یعْنِی أَکثَرَ عَمَلًا وَلَکنْ أَصْوَبَکمْ عَمَلًا وَإِنَّمَا الْإِصَابَةُ خَشْیةُ اللَّهِ وَالنِّیةُ الصَّادِقَةُ وَالْحَسَنَةُ ثُمَّ قَالَ الْإِبْقَاءُ عَلَی الْعَمَلِ حَتَّی یخْلُصَ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَلِ وَالْعَمَلُ الْخَالِصُ الَّذِی لَا تُرِیدُ أَنْ یحْمَدَک عَلَیهِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ؛ خداوند کثرت عمل را نمی‌خواهد بلکه درستی عمل را می‌خواهد، و درستی عمل به آن است که با خدا‌ترسی و نیت پاک توأم باشد، سپس فرمود: نگهداری عمل از آلودگی به ریا و نیت‌های نادرست مشکل‌تر از خود عمل است و عمل خالص عملی است که نخواهی هیچ کس جز خدا تو را به خاطر آن ستایش کند.^[4]

رمز پیروزی

خداوند متعال در مورد آرایش سپاه اسلام در آیه شریفه 66 سوره انفال می‌فرماید: «فَإِنْ یکنْ مِنْکمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ یغْلِبُوا مِائَتَینِ وَ إِنْ یکنْ مِنْکمْ أَلْفٌ یغْلِبُوا أَلْفَینِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ؛ بنابراین، هرگاه یکصد نفر با استقامت از شما باشند، بر دویست نفر پیروز می‌شوند؛ و اگر یک هزار نفر باشند، بر دو هزار نفر به فرمان خدا غلبه خواهند کرد؛ و خدا با صابران است».

جنگ‌های گذشته بر محور نفرات دور می‌زد، معمولًا هر لشکری که سرباز بیشتری داشت، پیروز می‌شد. ولی در عین حال خداوند متعال خطاب به رزمندگان اسلام می‌فرماید: «هر یک نفر از شما توانایی مقابله با ده نفر را دارد».[5]

بنابراین، در مسائل نظامی نیز لشکر با کیفیت مقدّم بر لشکر با کمیت است.[6]

معجزه پیروزی اندک بر کثیر

در زمان بنی اسرائیل مردم از ظلم و ستم حاکم زمان خود جالوت ستمگر به ستوه آمده بودند، لذا خدمت پیامبر خود رسیده و از وی خواهش کردند که فرمانده‌ای شجاع به آنها معرّفی کند، تا زیر پرچم و تحت فرمان او به جنگ جالوت رفته، شرّ او را کم کنند. پیامبر خدا جوان شجاع و باایمانی به نام «طالوت» را به آنها معرفی کرد. مردم ظلم‌کشیده تحت فرمان طالوت شجاع به سمت جالوت حرکت کردند. طالوت آنها را در سه مرحله آزمایش کرد و با کسانی که از آزمایش سربلند خارج شدند در مقابل سپاه جالوت صف‌آرایی کرد. سپاهیان طالوت وقتی لشکر عظیم جالوت را دیدند، تصوّر کردند که تاب مقابله و درگیری با آنها را ندارند. امّا افراد قوی الایمان گفتند: «کمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کثِیرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ؛ چه بسیار گروه‌های کوچک که به فرمان خدا، بر گروه‌های بزرگ پیروز شدند، و خداوند با صابران [و استقامت‌کنندگان] است».[7] سپس حضرت داود علیه السلام [که بعدها پیامبر خدا شد] به وسیله قلّاب سنگ، سنگی را به سمت جالوت پرتاب کرد. سنگ به پیشانی جالوت اصابت کرد و او را از روی اسب به زمین انداخت و بدین وسیله سپاهیان جالوت فرار کردند و لشکر کوچک امّا با کیفیت طالوت پیروز شد.[8]

کافی بودن کار اندک مخلصانه

به هنگام عزیمت سپاه اسلام به سمت تبوک، انبارهای غذایی خالی بود و لشکریان اسلام موادّ غذایی کافی نداشتند. اعلان شد هرکس به مقدار توانش موادّ غذایی برای رزمندگان اسلام بیاورد. هرکس به تناسب ثروتش کمک کرد.

بعضی از ثروتمندان تا سه هزار کیلو خرما اهدا کردند. خرمنی از خرما تهیه شد.

جوان کارگر مؤمنی که ثروتی نداشت و با تهیه آب آشامیدنی و فروش آن روزگار می‌گذراند، تصمیم گرفت در این کار خیر شرکت کند، امّا درآمدش بیش از هزینه‌های روزانه خانواده‌اش نبود. برای رسیدن به هدفش تصمیم گرفت یک شب نخوابد و اضافه‌کاری کند، حاصل این کار چند کیلو خرمای خشک شد.

صبح هنگام خرماها را داخل دامن لباسش ریخت و خدمت پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم آورد.

عدّه‌ای از منافقین که در آنجا حضور داشتند شروع به تمسخر ابوعقیل جوان کردند. آیه شریفه 79 سوره توبه نازل شد، که: «الَّذِینَ یلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِینَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ فِی الصَّدَقاتِ وَالَّذِینَ لا یجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ فَیسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِیم؛ کسانی که از مؤمنان فرمانبردار در صدقاتشان عیب‌جویی می‌کنند، و کسانی که [برای انفاق در راه خدا] جز به مقدارِ [ناچیز] توانایی خود دسترسی ندارند، مسخره می‌نمایند، خدا آنها را استهزا می‌کند؛ [و کیفر می‌دهد] و برای آنها عذاب دردناکی است!» پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم بی‌توجّه به استهزای منافقان خطاب به ابوعقیل فرمود: «خرماهایت را روی این خرماها بریز، تا برکت پیدا کند!».[9]

آری خداوند برای عمل مختصر کارگر مسلمانی که شبی را تا صبح نخوابیده، و با قلبی پر از عشق به خدا، و اخلاص و احساس مسئولیت در برابر مشکلات جامعه اسلامی، کار کرده و توانسته است با این بیدار خوابی یک من خرما به سپاه اسلام در لحظات حساس کمک کند، فوق العاده اهمیت قائل شده، و کسانی را که این‌گونه اعمال ظاهراً کوچک و واقعاً بزرگ را تحقیر می‌کنند، شدیداً توبیخ و تهدید می‌کند، و می‌گوید مجازات دردناک در انتظار آنها است.

مهم این است که هر کس از مقدار توانایی خود دریغ ندارد، سخن از بسیار و کم نیست، سخن از احساس مسئولیت و اخلاص است. قابل توجه اینکه در حدیثی می‌خوانیم که از پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم سؤال شد: «أَی الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ؛ کدام صدقه و کمک از همه برتر است»؟ پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم فرمود: «جُهْدُ الْمُقِلِ؛ مقدار توانایی افراد کم‌درآمد!».[10]

پاداش بزرگ یک کار کوچک

 در داستان موسی و شعیب علیهما السلام نیز این مطلب (اهمیت به کیفیت عمل) دیده می‌شود. حضرت موسی علیه السلام به منظور جلب رضای پروردگار، با قصد قربت و مخلصانه یک دلو آب برای سیراب کردن گوسفندان دختران شعیب از چاه کشید، و خداوند پاداش‌های مهمّی به او عنایت فرمود. هم مشکل اشتغالش حل شد و به عنوان چوپانِ شخصیتی بزرگ هم چون شعیب علیه السلام مشغول به کار شد و هم همسری صالح و شایسته پیدا کرد و از تجرّد و غربت و تنهایی درآمد، و هم مشکل مسکنش حل شد و در خانه حضرت شعیب سکنی گزید. و از همه بالاتر در محضر پیامبر صاحبدل و با تجربه‌ای هم چون حضرت شعیب علیه السلام زانوی شاگردی بر زمین زد و درس نبوّت آموخت. آری! یک کار کوچک امّا با کیفیت، این همه آثار ارزشمند به دنبال داشت.[11]

مسئله خلود در عذاب!

بسیاری از آیات قرآن با قیودی ذکر شده است، که به وضوح از آن مفهوم ابدیت فهمیده می‌شود. مثلا در آیه 100 سوره توبه، آیه 11 سوره طلاق و آیه 9 سوره تغابن در مورد بهشتیان تعبیر به «خالِدِینَ فِیها أَبَدا؛ جاودانه در آن خواهند ماند» می‌کند، که این تعبیر مفهومش ابدیت بهشت برای این گروه‌هاست. در آیات دیگری مانند آیه 169 سوره نساء و آیه23 سوره جن درباره گروهی از دوزخیان همین تعبیر «خالِدِینَ فِیها أَبَدا؛ جاودانه در آن خواهند ماند» دیده می‌شود، که دلیل بر جاودانگی عذاب آنها است.

در اینجا فوراً یک علامت استفهام بزرگ در فکر هر شنونده‌ای ترسیم می‌شود که این نابرابری میان «گناه» و «مجازات» چگونه در کار خدا ممکن است؟ چگونه می‌توان پذیرفت که انسان تمام عمر خود را که حدأکثر 80 یا 100 سال بوده کار خوب یا بد کرده است ولی میلیون‌ها میلیون سال و بیشتر پاداش و کیفر ببیند؟!

البته این مطلب در مورد پاداش چندان مهم نیست، زیرا بخشش و پاداش هرچه بیشتر باشد، نشانه فضل و کرم پاداش‌دهنده است، بنابراین جای ایراد و خرده‌گیری نیست.

اما در مورد کار بد و گناه و ظلم و کفر این سؤال هست که چگونه عذاب جاودانه در برابر گناه محدود با اصل عدالت خدا سازگار است؟!

کسی که دوران طغیان و سرکشی و تجاوزش حدأکثر از یک صد سال تجاوز نمی‌کند، چرا همیشه باید در آتش و مجازات شکنجه ببیند؟!

آیا عدالت ایجاب نمی‌کند که یک نوع تعادل در اینجا برقرار گردد و مثلا 100 سال [به اندازه اعمال خلافش] کیفر ببیند؟!

برای توضیح این بحث باید به این اصل توجّه کرد که مجازات ابدی و جاویدان منحصر به کسانی است که تمام روزنه‌های نجات را به روی خود بسته‌اند و عالماً عامداً غرق در فساد و تباهی و کفر و نفاق گشته‌اند، سایه شوم گناه تمام قلب و جان آنها را پوشانیده، و در حقیقت به رنگ گناه و کفر درآمده‌اند؛ همان گونه که در سوره بقره می‌خوانیم: «بَلی مَنْ کسَبَ سَیئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِیئَتُهُ فَأُولئِک أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ؛ آری کسی که مرتکب گناهی گردد و آثار آن تمام وجود او را احاطه کند، چنان کسی اهل دوزخ است و جاودانه در آن خواهد ماند».^[12]

بنابراین هنگامی که گناه و کفر و طغیان و سرکشی سراسر وجود انسانی را احاطه کرد و تمام بال و پرهای روح و جان او در آتش بیدادگری و نفاق سوخت، چه جای تعجب که در سرای دیگر برای همیشه از نعمت پرواز در آن جهان وسیع محروم گردد و گرفتار درد و رنجِ این محرومیت بزرگ باشد.

آیا به او اعلام نکردند و او را از این خطر بزرگ آگاه نساختند؟!

آری ... پیامبران الهی از یک سو، و فرمان خِرَد از سوی دیگر، به او آگاهی لازم را دادند.

آیا بدون توجه و اختیار دست به چنان کاری زد و چنان سرنوشتی پیدا کرد؟

نه، از روی علم و عمد و اختیار بود.

آیا جز خودش و نتیجه مستقیم اعمالش، این سرنوشت را برای او فراهم ساخت؟

نه، هر چه بود از آثار کار خود او بود.

بنابراین نه جای شکایتی باقی است و نه ایراد و اشکال به کسی، و نه منافاتی با قانون عدالت پروردگار دارد.

در حدیثی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم: «إِنَّمَا خُلِّدَ أَهْلُ النَّارِ فِی النَّارِ لِأَنَ نِیاتِهِمْ کانَتْ فِی الدُّنْیا أَنْ لَوْ خُلِّدُوا فِیهَا أَنْ یعْصُوا اللَّهَ أَبَداً وَإِنَّمَا خُلِّدَ أَهْلُ الْجَنَّةِ فِی الْجَنَّةِ لِأَنَّ نِیاتِهِمْ کانَتْ فِی الدُّنْیا أَنْ لَوْ بَقُوا فِیهَا أَنْ یطِیعُوا اللَّهَ أَبَداً فَبِالنِّیاتِ خُلِّدَ هَؤُلَاء؛ به این سبب [جمعی از] اهل دوزخ همیشه در آن می‌مانند که نیت آنها این بوده که اگر جاودانه در دنیا بمانند گناه و مصعیت خدا کنند و به این سبب اهل بهشت همیشه در آن می‌مانند که قصد آنها این بوده که اگر به طور دائم در این جهان بمانند اطاعت فرمان خدا کنند، بنابراین هر دو دسته به خاطر نیت و قصدشان، خلود یافتند».[13]

این حدیث اشاره لطیفی به بحث‌های گذشته دارد، زیرا نیت گناه جاویدان، تنها برای کسانی است که تمام وجودشان به رنگ گناه درآمده است؛ طغیان و سرکشی همه وجود آنان را احاطه کرده و تمام روزنه‌ها را به روی خود بسته‌اند و بال و پر خویش را سوزانده‌اند.

و به تعبیر روشن‌تر: این نیت به تنهایی چنان اثری را نمی‌گذارد بلکه «خلود» خاصیت آن چنان روح آلوده و طغیانگری است که تصمیم بر گناه دائم دارد، کسی که بر اثر گناه به چنین حالتی درآمده آن چنان از خدا دور شده که راهی برای بازگشت او باقی نمانده، و این از آثار اعمال خود اوست.[14]

 این اشتباه است که بعضی خیال می‌کنند که مدت و زمان کیفر باید به اندازه مدت و زمان گناه باشد. زیرا رابطه میان «گناه» و «کیفر» رابطه زمانی نیست بلکه رابطه «کیفی» است یعنی مقدار زمان مجازات تناسب با کیفیت گناه دارد، نه مقدار زمان آن؛ مثلاً کسی ممکن است در یک لحظه دست به قتل نفس بزند و طبق پاره‌ای از قوانین محکوم به زندان ابد گردد، در اینجا می‌بینیم زمان گناه تنها یک لحظه بوده، در حالی که مجازات آن گاهی 80 سال زندان خواهد بود.

بنابراین آنچه مطرح است «کیفیت» است، نه «کمیت گناه از نظر زمان».^[15]

انفاق با «کیفیت»

خداوند در قرآن کریم برنامه حق جویان را با این عبارت بیان می‌کند: «وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَعَلانِیةً؛ آنها کسانی هستند که از آنچه به آنان روزی داده‌ایم در پنهان و آشکار انفاق می‌کنند».[16]

در اینجا توجه به جمله «مِمَّا رَزَقْناهُمْ» که هرگونه موهبتی را اعم از مال، علم، قدرت، موقعیت و نفوذ اجتماعی و غیر آن را شامل می‌شود، لازم است. چرا که انفاق نباید یک‌بُعدی باشد، بلکه در تمام ابعاد و همه مواهب انجام گیرد.

تعبیر به «سِرًّا وَ عَلانِیةً؛ پنهان و آشکار» اشاره دیگری به این واقعیت است که آنها در انفاق‌های خود به کیفیت‌های آن نیز نظر دارند، چراکه گاهی اگر انفاق پنهانی صورت گیرد، بسیار مؤثرتر است، و این در مواردی است که حفظ حیثیت طرف چنین ایجاب می‌کند و یا نسبت به انفاق‌کننده که مصون از ریا و نشان دادن عمل به دیگران باشد و گاه اگر آشکار انجام گیرد اثرش وسیع‌تر و بیشتر خواهد بود، و این در مواردی است که باعث تشویق دیگران به این کار خیر و تأسی و اقتداء به او شود و یک عمل خیر او سبب ده‌ها یا صدها یا هزاران کار خیر مشابه گردد.

و از اینجا روشن می‌شود که قرآن در انجام یک عمل مثبت آن چنان باریک بین است که تنها به اصل کار توجه نمی‌کند، بلکه تأکید دارد که هم اصل عمل خیر باشد و هم کیفیت انجام آن. در مواردی که یک کار ممکن است با کیفیات مختلفی انجام گیرد.^[17]

هم چنین در آیه 92 سوره آل عمران می‌خوانیم: «لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَی ءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِیم؛ هرگز به [حقیقت ] نیکوکاری نمی‌رسید مگر اینکه از آنچه دوست دارید، [در راه خدا] انفاق کنید، و آنچه انفاق می‌کنید، خداوند از آن آگاه است».

و نیز در آیه شریفه 267 سوره بقره آمده است: «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَیباتِ ما کسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنا لَکمْ مِنَ الْأَرْضِ...؛ ای ایمان‌آورندگان از دستاوردهای نیکوی خویش و از آن چه برایتان از زمین رویاندیم انفاق کنید».

غذای مانده، لباس مندرس و پاره، میوه گندیده، لوازم زائد و مانند این‌ها را انفاق نکنید که بی‌ارزش‌اند، بلکه از چیزهای خوب و ارزشمند خود انفاق کنید. و حتّی در آیه مورد بحث آیه 92 سوره آل عمران به فراتر از این دستور می‌دهد که نه تنها از دستاوردهای خوب و ارزشمند خود انفاق کنید، بلکه چیزی را در راه خداوند به نیازمندان بدهید که خود دوست می‌دارید. همان غذایی که خود می‌خورید در انفاقتان به نیازمندان بخورانید. همان جامه‌ای که بر تن فرزندان خود می‌کنید، بر فرزندانشان بپوشانید و همان آسایشی که برای خود و خانواده خود می‌خواهید، برای آنان بخواهید و فراهم آورید؛ زیرا در نظام ارزشی اسلام، آنچه که اهمّیت دارد، کیفیت و چگونگی عمل است نه کمیت و مقدار آن.^[18]

عبادت واقعی

امیرمؤمنان علی علیه السلام به کمیل فرمود: «یا کمَیلُ لَیسَ الشَّأْنَ أَنْ تُصَلِّی وَتَصُومَ وَتَتَصَدَّقَ إِنَّمَا الشَّأْنُ أَنْ تَکونَ الصَّلَاةُ فُعِلَتْ بِقَلْبٍ نَقِی وَعَمَلٍ عِنْدَ اللَّهِ مَرْضِی وَخُشُوعٍ سَوِی؛  ای کمیل! مهم این نیست که نماز بخوانی و روزه بگیری و در راه خدا انفاق کنی، مهم این است که نماز [و سایر اعمال تو] با قلبی پاک و به طرزی شایسته در پیشگاه خدا و آمیخته با خشوع بوده باشد».[19]

روایت مذکور جنبه‌های واقعی اعمال و چگونگی و کیفیت عمل است که ارزش واقعی آن را تعیین می‌کند نه ظاهر و مقدار آن، همان طور که علی علیه السلام به کمیل تأکید می‌کند که به جای پرداختن به ظاهر و اهمیت دادن به زیادی مقدار، به روح علم بپردازد، زیرا هدف نهایی از این اعمال خیر تربیت و پرورش و تکامل انسان است و آن در گرو پاکی عمل است نه زیادی عمل.[20]

در باب یقین

هشام بن سالم - از اصحاب امام صادق علیه السلام و امام کاظم علیه السلام - مطابق روایت معتبری می‌گوید: «سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (ع) یقُول إِنَّ الْعَمَلَ الدَّائِمَ الْقَلِیلَ عَلَی الْیقِینِ أَفْضَلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعَمَلِ الْکثِیرِ عَلَی غَیرِ یقِینٍ؛ از امام صادق علیه السلام شنیدم که می‌فرمود: کار کمی که دوام داشته باشد و از یقین سرچشمه بگیرد بهتر از کار زیادی است که بر پایه غیر یقین استوار شده باشد».[21]

علت اینکه یقین در اینجا شرط شده، این است که اعمالی که از یقین سرچشمه می‌گیرد صاف و خالص و خالی ازدغدغه هاست.

بنابراین، عملِ کمِ توأم با یقین، ارزشمندتر از عمل زیاد بی‌یقین است.

برای پی بردن به اهمیت این شرط به مثال زیر توجّه فرمایید:

فرض کنید باغی با انواع درختان داریم. یک وقت آب بسیار زیادی به باغ می‌دهیم که تمام درختان را غرق در آب می‌کند، ولی این کار دوام ندارد و تنها سالی چند مرتبه صورت می‌گیرد. امّا گاه از روش آبیاری قطره‌ای استفاده می‌کنیم که در تمام طول سال ادامه دارد. روشن است که باغ، در صورت دوم، باغ خواهد شد و محصول خواهد داد. آری، عمل کم دائم و مستمر که بر پایه‌های یقین بنا شده، بر عمل زیاد غیرمستمر که ناشی از یقین نباشد ترجیح دارد.

سؤال: چرا عمل کم مستمر ناشی از یقین، افضل از عمل زیاد غیر مستمر بدون یقین است ؟

جواب: ممکن است فلسفه آن یکی از دو مطلب زیر باشد:

۱. اعمال زیادی که بدون باور قلبی انجام می‌شود باعث غرور فرد می‌گردد. اگر کسی که ریشه‌های یقین در قلبش رسوخ نکرده، موفّق به خواندن نماز شب و زیارت عاشورا و دعای کمیل و مانند آن شود، عُجب و غرور او را گرفته و دچار خودبرتربینی می‌شود.

۲. عمل زیاد بدون یقین، باعث ملالت و خستگی شده و سبب ترک آن می‌شود.

امّا عمل کمی که استمرار داشته و از روی یقین باشد، دچار این آفات نمی‌شود، بلکه به جا آورنده آن خداوند را برای این توفیق شکر می‌کند و آثار این اعمال در وجودش ظاهر می‌شود. «فعل» تبدیل به «عادت» و «عادت» تبدیل به «ملکه» و ملکه، راسخ در نفس می‌گردد.^[22]

به لفظ اندک و معنی بسیار

امام کاظم علیه السلام به هشام بن حَکَم^[23] فرمود: «یا هِشَامُ قَلِیلُ الْعَمَلِ مِنَ الْعَالِمِ مَقْبُولٌ مُضَاعَفٌ وَکثِیرُ الْعَمَلِ مِنْ أَهْلِ الْهَوَی وَالْجَهْلِ مَرْدُود؛ ای هشام! عمل مختصر و کمی که شخص عالِمِ عاقل انجام دهد، هم قبول است و هم دو چندان می‌شود؛ امّا عمل زیادی که اهل هوی و هوس و انسان‌های جاهل به جا آورند پذیرفته نمی‌شود».

از این بیان امام نتیجه می‌گیریم که تلاوت یک جزء قرآن همراه با تدبّر و تفکر و فهم مضمون و محتوای آن، بهتر از یک ختم قرآن بدون تفکر و تدبر است.

دو رکعت نماز مستحبّی همراه با حضور قلب و تفکر و تعقّل در عظمت و بزرگی خدا، از ده‌ها رکعت نماز مستحبّی با عجله و بدون حضور قلب ارزشمندتر است.

هزار تومان انفاق به قصد قربت و رضای خدا، بهتر از هزاران تومان انفاق همراه با ریا و ایذاء و منّت است.

تولید محصولات محدود و معدود با کیفیت عالی، بهتر از تولید محصولات فراوان بی‌کیفیت است. و در یک جمله: «کیفیت بر کمیت مقدّم است».^[24]

خیانت آشکار

حضرت شعیب مشکل اختصاصی قوم خویش که همان انحراف در مسائل اقتصادی بود را مطرح کرده، و آنها را از کم کردن «مکیال» و «میزان» نهی می‌کند. از جمله می‌فرماید: «وَیا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکیالَ وَالْمِیزانَ بِالْقِسْطِ وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیاءَهُمْ وَلا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ؛ و ای قوم من! پیمانه و وزن را با عدالت تمام بدهید! و بر اشیاء [و اجناس] مردم، عیب نگذارید، و از حق آنان نکاهید! و در زمین به فساد نکوشید!».[25]

«بخس» - بر وزن نحس - در اصل به معنای کم کردن به عنوان ظلم و ستم است، ولی در اینجا ممکن است برای کم گذاشتن در کمّیت یا کیفیت جنس یا هر دو گفته شود.

فروشندگان محترم باید علاوه بر توجّه به کمّیت اجناسی که به مردم عرضه می‌دارند، کیفیت آن را نیز در نظر داشته باشند، تا خدای ناکرده کم‌فروشی ننمایند. مثلاً اگر خریداری از ایشان صد کیلو گندم خریداری نمود، ایشان هم دقیقاً همان صد کیلو گندم را به خریدار تحویل دهو و همچنین صد کیلو گندم یکدست و مرغوب باشد، نه این که مرغوب و نامرغوب را مخلوط کرده به عنوان مرغوب بفروشند.

متأسفانه در عصر و زمان ما کار بسیار زشتی رواج پیدا کرده، و آن این است که در ردیف اوّل و قسمت بالای جعبه‌های میوه، میوه‌های مرغوب، و در ردیف‌های زیرین که دیده نمی‌شود میوه‌های نامرغوب چیده می‌شود و کلّ جعبه به عنوان میوه مرغوب و درجه یک فروخته می‌شود. این کار نوعی بخس و کم‌فروشی محسوب شده، و جایز نمی‌باشد.

پیامبر اسلام صلّی الله علیه وآله وسلّم از بازار مدینه عبور می‌کرد. شخص تاجری کیسه‌های متعدّدی از غلّات را در معرض فروش قرار داده بود. جبرئیل امین بر حضرتش نازل شد که این تاجر جنس نامرغوب را در ته کیسه و مرغوب را در قسمت رویین آن قرار داده، و تمام آن را به عنوان جنس مرغوب می‌فروشد. پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم به سمت آن کیسه‌ها رفت و دست در آن کرد و مشتی از جنس‌های نامرغوب را بیرون آورد و خطاب به آن تاجر فرمود: «قَدْ جَمَعْتَ خِیانَةً وَغِشّاً لِلْمُسْلِمِینَ؛ تو نسبت به مسلمانان هم مرتکب غش شده‌ای و هم خیانت».^[26] چنین معامله‌هایی حرام است و برکت را از بین می‌برد و پول حاصل از آن نیز حرام و نامشروع است و هرگونه تصرّف در آن، حتّی تهیه آب برای وضو و غسل و خریدن لباس برای نماز و طواف و فراهم آوردن موادّ غذایی برای روزه گرفتن و مانند آن جایز نیست.^[27]

سخن آخر

خوانندگان محترم! برادران عزیز! خواهران گرامی! برنامه اسلام بالا بردن کیفیت کارهاست. بیایید در مسائل فردی، خانوادگی، اجتماعی به سراغ کیفیت برویم و کیفیت را فدای کمیت نکنیم. سعی کنیم نیت هایمان را خالص کرده، کارها را اساسی و حسابی انجام دهیم، و به ظواهر کار قناعت نکنیم.[28]

پژوهش؛ تهیه و تنظیم؛ معاونت تحریریه خبر پایگاه اطلاع رسانی
دفتر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی makarem.ir

منابع:
1. تفسیر نمونه

2. داستان یاران: مجموعه بحث‌های تفسیری حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی مدّ ظلّه العالی